Gdy powiedziano Aleksandrowi Wielkiemu, iż nie ma już ani skrawka ziemi, który mógłby podbić, monarcha ten zaczął płakać.
W ramach
prezentacji fragmentów interesujących książek przedstawiam dwie kolejne,
których powstanie dzieli przedział czasowy ok. 2300 lat. – traktat „O duszy” Arystotelesa oraz książkę „Powstanie życia na Ziemi”
Aleksandra Oparina.
Pierwsze z
tych dzieł jest prawdopodobnie pierwszą poważną pracą psychologiczną w dziejach
człowieka. Poniżej przytaczam początkowe jego partie.
Chociaż [wszelką] wiedzę uważamy za rzecz piękną i wartościową, przenosimy jednak jedną nad drugą już to dla jej większej subtelności, już to dla jej przedmiotu wznioślejszego i bardziej godnego podziwu. Dla tych obu racyj musimy umieścić badanie duszy w rzędzie naczelnych nauk. Ponadto wiadomo ogólnie, że jej znajomość wzbogaca w wysokim stopniu cały zespół prawd, a w szczególności przyrodoznawstwo; ona bowiem stanowi jakby podstawę istnienia zwierząt.
Zamiarem naszym jest poddać naukowej dyskusji i dobrze
poznać naprzód jej naturę i istotę, a
następnie wszystkie jej właściwości, spośród których jedne stanowią cechę samej
wyłącznie duszy, inne zaś przysługują także zwierzętom [złożonym z duszy i
ciała!] lecz tylko dzięki niej.
Niezwykle trudno przychodzi urobić sobie o niej jakiś
zdecydowany sąd. Ponieważ problem niniejszy - dotyczący substancji i istoty - napotykamy na wielu innych polach wiedzy,
dlatego mógłby ktoś przypuszczać, że istnieje jakaś jedna metoda badań, wspólna
wszystkim przedmiotom, których istotę
chcemy poznać (jak istnieje jedna metoda wyprowadzania własności
przypadłościowych [z istoty]), i że
powinniśmy szukać tej właśnie metody. Jeśli nie ma żadnej tego rodzaju wspólnej
metody do ustalania istoty rzeczy, nasze
zadanie staje się przez to trudniejsze; staniemy bowiem przed koniecznością
określenia dla każdej [badanej] rzeczy jej właściwej metody. Ale gdybyśmy nawet
doszli do przekonania, że należy się posługiwać dowodzeniem względnie metodą
dzielenia lub inną jakąś metodą, pozostanie jeszcze wiele zagadnień i problemów
do rozwiązania odnośnie do zasad, które mają stanowić punkt wyjścia dla naszych
badań; dla różnych bowiem nauk są one różne, dajmy na to dla liczb i
powierzchni.
Nie ulega żadnej wątpliwości, że na pierwszym miejscu
należy rozstrzygnąć następujący problem: do którego spośród [najwyższych]
rodzajów [czyli predykamentów] należy dusza i czym ona właściwie jest; chcę
przez to powiedzieć: czy jest ona jednostką samodzielną [indywiduum] i
substancją, czy jakością, czy rozciągłością, czy też może jakimś innym spośród
predykamentów [przez nas] omówionych; ponadto czy jest czymś spośród rzeczy,
które istnieją tylko w możności, czy raczej jest jakimś aktem - bo niemała
zachodzi różnica [między tymi dwoma pojęciami]. Trzeba jeszcze zobaczyć, czy
jest ona podzielna na części, czy nie i czy każda dusza jest tej samej natury,
czy też odmiennej; a jeśli odmiennej, to czy różni się od innych gatunkiem, czy
też rodzajem; ci bowiem, co dzisiaj rozprawiają o duszy i badają ją, zdają się
mieć na oku samą wyłącznie duszę ludzką.
Bardzo należy uważać również na to, by nie zostawić w
cieniu następującego problemu: czy definicja duszy jest jedna (podobnie jak
definicja zwierzęcia) czy też jest ona dla każdej z nich odmienna, jak odmienną
jest definicja konia, psa, człowieka, boga - w tym ostatnim wypadku „zwierzę
ogólne” albo nie jest niczym, albo jest czymś pochodnym, podobnie zresztą jak
jakikolwiek „ogólny” przymiot. Ponadto, jeśli mnogość nie dotyczy duszy, lecz
jej części, pozostaje do rozstrzygnięcia, czy zacząć nasze dociekania naukowe
od całej duszy, czy od jej części. Niełatwo jest także zdecydować, które z tych
[ostatnich] są od siebie naturalnie różne; dalej, czy należy badać wprzód
części, czy też ich funkcje, na przykład myślenie czy rozum, wrażenia zmysłowe
czy władzę zmysłową; i podobnie co do innych [części i funkcji duszy]. Jeśli
funkcje, to można się dalej pytać, czy nie wypada zbadać wprzód ich
przedmiotów, na przykład przedmiotu zmysłowego przed władzą zmysłową,
przedmiotu rozumu przed samym rozumem. Ale poznanie istoty
[tych substancji] wiedzie nie tylko do wykrycia przyczyn właściwości
przypadkowych, które znajdują się w substancjach (podobnie jak w matematyce
znajomość tego, co proste i tego, co krzywe lub istoty
linii i powierzchni pomaga zrozumieć, ilu kątom prostym równają się trzy kąty
trójkąta), lecz i odwrotnie, wzmiankowane przypadłości walnie przyczyniają się
do poznania istoty [substancji]. W samej
rzeczy, gdy będziemy w stanie zdać sprawę z wszystkich lub [przynajmniej]
bardzo wielu przypadkowych właściwości zgodnie z doświadczeniem, wtedy także
będziemy mogli powiedzieć coś gruntownego o samej substancji. Punktem wyjścia
bowiem wszelkiego naukowego dowodzenia jest istota
[definicja] do tego stopnia, że wszelkie definicje, które nie pozwalają nam
wykryć właściwości [substancji], a może nawet nie ułatwiają nam tworzenia o
nich hipotez, są co do jednej dialektyczne i czcze.
(str. 45-47)
Arystoteles - O duszy - Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
Warszawa 1988