Pierwsi chrześcijańscy misjonarze dotarli na tereny Rosji
w IX wieku. Pogańskie plemiona zamieszkujące te ziemie nie łatwo było nawrócić,
momentem przełomowym było dopiero przyjęcie chrztu przez księcia kijowskiego
Włodzimierza. W uznaniu zasług w chrystianizacji Rosji w XII wieku Włodzimierz
został kanonizowany. To on uczynił chrześcijaństwo obowiązującą religią w całej
Rusi Kijowskiej i silnie związał się z kościołem wschodnim. Kościół w Rosji
stworzony został niejako na wzór Greckiego Kościoła Prawosławnego ze stolicą w
Konstantynopolu. Dla Rusinów najważniejsze było to, że kościół grecki
dopuszczał odprawianie mszy w języku narodowym, dzięki czemu język ruski mógł
stać się oficjalnym językiem Ruskiego Kościoła Prawosławnego. Gdyby Włodzimierz
zamiast z Bizancjum przyjął chrzest z Rzymu, w kościołach rosyjskich
obowiązywałaby łacina, a struktury kościoła musiałyby być podporządkowane
papiestwu. Hierarchia kościoła katolickiego jest też bardziej scentralizowana.
Kościół grecki był pod tym względem dużo bardziej liberalny, pozostawiał dużą
swobodę lokalnym władzom kościelnym. Kościół ruski stopniowo oddalał się od
swoich bizantyjskich korzeni, a Grecy najwyraźniej nie mieli nic przeciwko
temu. Wkrótce ruscy duchowni zastąpili kapłanów przybyłych z Bizancjum i władza
patriarchy Konstantynopola stała się jedynie nominalna. W czasie schizmy
wschodniej w roku 1054, kiedy kościół podzielił się na wschodni i zachodni,
Rusini opowiedzieli się po stronie Greków i odmówili podporządkowania się
Rzymowi.
INWAZJE MONGOŁÓW
Państwo ruskie w pierwszych wiekach swojego istnienia
musiało stawić czoła wielkim naciskom ze strony imperium mongolskiego. W
połowie XII wieku zagrożony był nawet byt państwowy Rusi. To właśnie wtedy
cerkiew stała się ośrodkiem nacjonalizmu. Mniej więcej w tym samym czasie
pojawił się na Rusi ruch monastyczny. W XV wieku klasztory rozprzestrzeniły się
w całej ówczesnej Rusi. Innym czynnikiem, który sprzyjał identyfikacji
narodowej ruskiego prawosławia był fakt, iż kapłani byli stosunkowo blisko
związani z ludem, mogli się żenić i nie byli tak zhierarchizowani jak
duchowieństwo katolickie.
Pierwotnie stolicą ruskiego chrześcijaństwa był Kijów -
stolica państwa. Moskwa stała się arcybiskupstwem dopiero w XV wieku. Dwa
ośrodki wkrótce stworzyły dwie odrębne tradycje w ramach jednej doktryny.
Moskwa była centrum myśli konserwatywnej, podczas gdy Kijów był bardziej
otwarty, szybciej i chętniej reagował na wszelkie docierające z zewnątrz
nowinki. W tym czasie (XV w.) ruski kościół stopniowo coraz bardziej
uniezależniał się od wpływów Konstantynopola. Na soborze Florenckim ustalono
pewne rozstrzygnięcia, które Konstantynopol zgodził się uznać, a których Rusini
nie uznali. W konsekwencji ruscy prawosławni obrali metropolitę moskiewskiego
bez oglądania się na opinię Konstantynopola.
UBODZY MNISI
W XVI wieku pojawiły się dwa nowe zjawiska. Po pierwsze,
rozgorzała dyskusja pomiędzy zwolennikami dwóch prądów wewnątrz monastycyzmu -
„nieposiadaczy” i „posiadaczy”. Ci pierwsi byli tradycyjnie skupieni na
mistycznym przeżywaniu obecności Boga, podczas gdy ci ostatni opowiadali się za
większym wpływem na sprawy doczesne. Chcieli by ziemia wokół monastyrów
należała do mnichów i żywo interesowali się losem swoich wiernych. Carat poparł
„posiadaczy”, w wyniku czego związki cerkwi prawosławnej z państwem uległy
dalszemu zacieśnieniu. Drugim ważnym wydarzeniem w życiu kościoła w XVI w. było
podniesienie metropolii Moskiewskiej do rangi patriarchatu, za zgodą patriarchy
Konstantynopola. Od roku 1589 rolę głównego ośrodka religijnego przejęła
Moskwa. W 1721 roku Piotr I Wielki zlikwidował patriarchat i zastąpił go
Świątobliwym Synodem. Od tego momentu kościół stracił swą dotychczasową
autonomię wobec państwa.
SPORY Z
KATOLICYZMEM
Do XVII wieku kościół prawosławny dokonywał ekspansji na
wschód i południe. Z czasem, kiedy Rosja zaczęła utrzymywać coraz bliższe, choć
nie pozbawione konfliktów, stosunki z zachodnimi sąsiadami, kościół prawosławny
stał się jednym z głównych nośników rosyjskiej kultury. Wojny z Niemcami,
Polakami i Szwedami były postrzegane przez Rosjan nie tylko jako wojny
narodowe, ale także jako wojny religijne. W XVIII wieku, kiedy papież Klemens
XIV ogłosił kasację zakonu jezuitów, Moskwa zaoferowała im schronienie na
swoich terenach, licząc na poparcie potężnego zakonu w konflikcie z papiestwem.
Wkrótce jednak jezuici zostali wygnani również z Rosji. Po rozbiorze Polski,
kiedy w obrębie państwa rosyjskiego znalazło się wielu Polaków - katolików
wydano wiele ustaw antykatolickich. Nawet w 1905 roku, kiedy w Rosji ogłoszono
tolerancję religijną, doktryna ta czyniła wyjątek, tzn. nie obejmowała
katolicyzmu. Nieustanne konflikty z kościołem rzymskim wywarły duże piętno na
kształcie kościoła prawosławnego.
KOMUNIZM A
KOŚCIÓŁ
Kiedy w 1917 roku do władzy doszli bolszewicy, Rosyjski Kościół Prawosławny znalazł się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. Polityka totalitarnego państwa radzieckiego doprowadziła do wielu prześladowań. Wprawdzie nigdy oficjalnie nie zakazano kultu religijnego, to jednak wielu kapłanów zostało aresztowanych, cerkwie i klasztory skonfiskowane przez państwo, a nauczanie religii w szkołach zlikwidowane. W konstytucji z 1936 roku znalazły się zapisy antyreligijne. Sytuacja uległa zmianie w czasie drugiej wojny światowej, kiedy to kościół, ze względu na swój narodowy charakter, na krótko odzyskał stracone pozycje. Wkrótce po wojnie zaczęły się jednak dalsze szykany. Z drugiej strony Rosyjski Kościół Prawosławny stał się członkiem Światowej Rady Kościołów, a zatem wzrosło jego znaczenie międzynarodowe. Po upadku komunizmu w 1989 roku, cerkiew była jedną z niewielu instytucji społecznych, które stanowiły łącznik pomiędzy teraźniejszością a tradycją wielkiej Rosji. Obecnie jego znaczenie systematycznie rośnie, po okresie zadekretowanego ateizmu coraz więcej Rosjan wraca do swoich religijnych korzeni.
Świat Wiedzy – Wszechstronne źródło informacji dla całej rodziny – Marshall Cavendish Polska Sp. z o.o. 1996-1999